धान नेपालको प्रमुख अन्नबाली हो । कृषि परम्परामा आधारित देशको हैसियतमा धान खेती हाम्रो जीविकोपार्जन, खाद्य सुरक्षाको आधार र संस्कृतिसँग पनि जोडिएको छ । यस्ता महत्वपूर्ण बालीको उत्पादनमा सुधार ल्याउन र गुणस्तरीय उत्पादन सुनिश्चित गर्न, उत्तम विउको छनोट र संरक्षण अत्यावश्यक हुन्छ । तर, धेरैजसो किसानहरूले धानको विउ राख्ने प्रक्रियामा सामान्य गल्तीहरू गर्ने गर्छन्, जसले उत्पादनमा प्रत्यक्ष असर पुर्याउँछ ।
यस लेखमा धानको विउ राख्दा ध्यान दिनुपर्ने मुख्य बुँदाहरूलाई विस्तृत रूपमा समेटिएको छ।
स्वस्थ र शुद्ध बोटबाट मात्र विउ राख्ने
धानको विउ सधैं रोगरहित, कीराले नखाएको, राम्रो फलेको र समान प्रजातिको बोटबाट संकलन गर्नुपर्छ । फुलफुलाएर नपाकी झरेका धानहरूबाट राखिएको विउ कमजोर र कम अंकुरण हुने सम्भावना हुन्छ । त्यसैले सन्तुलित परिपक्व, उस्तै देखिने र उत्पादन राम्रो भएको बोटबाट मात्र विउ राख्नु उपयुक्त हुन्छ ।
उत्तम समयमै काट्ने र भण्डारण गर्ने
धानको विउ राख्न खेतबाट काट्ने उपयुक्त समय पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । धेरै ढिलो काटेमा अन्नमा अंकुर फुट्ने सम्भावना हुन्छ भने छिटो काटेमा दाना काँचो रहन सक्छ। परिपक्वता पुगेको २–३ दिनभित्र कटनी गरी राम्ररी सुकाएर मात्र भण्डारण गर्नु राम्रो हुन्छ ।
राम्ररी सुकाउने र ओस नलाग्ने गरी राख्ने
धानको विउ भण्डारण गर्नुअघि राम्रो गरी सुकाउनु अत्यावश्यक हुन्छ । आर्द्रता १२५ भन्दा कम हुनु पर्दछ। यदि धान राम्रोसँग नसुकाई राखियो भने भित्र घुसिएको ओसका कारण फफूँदी लाग्ने, गँड्यौला लाग्ने वा अंकुरण क्षमता घट्ने सम्भावना हुन्छ ।
रोगरोगन र कीराबाट जोगाउने उपाय अपनाउने
भण्डारण गरिएको विउलाई लामो समयसम्म सुरक्षित राख्न निमका पात, तुलसी, सुकाइएको तितेपाती जस्ता परम्परागत उपायहरू, वा सुरक्षित कीरा नियन्त्रणको लागि स्वीकृत जैविक कीटनाशक वा ट्याब्लेट प्रयोग गर्न सकिन्छ । भण्डारण स्थलमा बर्खाको पानी नपस्ने र घाम–छायाको व्यवस्थापन मिलाउनु पर्छ ।
राम्रो किसिमको भण्डारण सामग्री प्रयोग गर्ने
धानको विउ कपडा, प्लास्टिक, जूट वा धातुको ड्रममा राख्न सकिन्छ । तर जहाँ राखिन्छ, त्यो ठाउँ सफा, सुख्खा र कीराबिनाको हुनु जरुरी हुन्छ । हावाबन्द झोलाहरू वा एयरटाइट कन्टेनरहरू अझ प्रभावकारी मानिन्छन्। परम्परागत गोदाम भएमा भुइँमा नराखी केही उचाइमा राख्नुपर्छ ।
प्रजाति छुट्याएर राख्ने
विभिन्न किसिमका धानको विउ राख्दा प्रजाति छुट्याएर छुट्टाछुट्टै चिनो राख्नुपर्छ । किनभने मिलाएर राख्दा पराग–संकर हुने सम्भावना हुन्छ र त्यसले आगामी उत्पादनमा गुणस्तर घटाउने खतरा निम्त्याउँछ ।
पुरानो विउ नचलाउने
एक वर्षभन्दा पुरानो विउको अंकुरण क्षमता घट्दै जान्छ । त्यसैले सकेसम्म एक वर्षभित्र प्रयोग गर्न मिल्ने गरी मात्र विउ राख्नुपर्छ । पुरानो विउ प्रयोग गर्नु परेमा अंकुरण परीक्षण गरेर मात्र प्रयोग गर्न सल्लाह दिइन्छ ।
प्रयोगअघि अंकुरण परीक्षण गर्ने
खेती सुरु गर्नु अघि केही दाना लिएर पानीमा भिजाई अंकुरण परीक्षण गर्नुपर्छ । सामान्यतः ८०५ भन्दा बढी अंकुरण क्षमता भएमा विउ प्रयोगयोग्य मानिन्छ। यदि क्षमता कम छ भने विउको मात्रा बढाएर प्रयोग गर्न सकिन्छ, तर उत्पादनमा असर पर्न सक्छ ।
कृषि प्राविधिकको सल्लाह लिने
कृषि ज्ञान निरन्तर अद्यावधिक हुँदै जान्छ । त्यसैले विउ राख्ने बेलामा नजिकको कृषि केन्द्र, कृषि प्राविधिक वा किसान समूहसँग सल्लाह लिँदा थप फाइदा लिन सकिन्छ ।
निष्कर्ष
धानको उत्पादन बढाउन उन्नत प्रविधिको प्रयोग जति महत्त्वपूर्ण छ, त्यति नै महत्त्वपूर्ण कुरा गुणस्तरयुक्त विउ राख्ने अभ्यास हो । विउ राम्रो भएमा बिरुवा बलियो हुन्छ, रोगप्रतिरोधी क्षमता बढ्छ र अन्ततः बालीको उत्पादनमा गुणात्मक सुधार आउँछ । त्यसैले किसानहरूले धानको विउ राख्ने प्रक्रियामा वैज्ञानिकता, सावधानी र अनुशासन अनिवार्य रूपमा अपनाउन जरुरी छ ।
